Có tiền, có kinh nghiệm, có quan hệ - mình từng nghĩ đó là công thức bách chiến bách thắng. Nhưng sau tất cả, mình đã học được một điều ngược lại: đôi khi càng có nhiều, lại càng mất nhanh và mất nhiều.
Không ít người (trong đó có mình) rơi vào cảnh phá sản, thậm chí còn gục ngã nhanh hơn cả khi bắt đầu từ con số 0. Vấn đề không nằm ở thiếu nguồn lực, mà nằm ở cách mình sử dụng nó.
Chỉ đến khi buộc phải dừng lại và nhìn lại, mình mới nhận ra: gần như tất cả những gì mình có đã bị chính mình đánh đổi chỉ để nuôi lòng tham và sự ngạo mạn của người ngủ quên trên chiến thắng.
Túi nặng tiền, lòng nhẹ tênh
Cuối những năm 199x, trong một lần sang Nhật để mua dây chuyền sản xuất mì ăn liền, mình đã ghé thăm các siêu thị để tìm hiểu xu hướng sản phẩm mới. Tại đây, mình đặc biệt ấn tượng với dòng sản phẩm Ready-to-eat - các món ăn chế biến sẵn như cơm, mì hay spaghetti, chỉ cần hâm nóng vài phút là có thể dùng ngay.
Nhìn thấy tiềm năng, mình mang nhiều sản phẩm về Ba Lan để nghiên cứu và thử nghiệm. Tuy nhiên, do bận rộn xây dựng nhà máy, mình đã không tiếp tục theo đuổi ý tưởng này và dần bỏ quên nó.
Năm 2007, sau khi công ty của mình được bán lại cho đối thủ cạnh tranh, mình lần đầu tiên rơi vào trạng thái “thất nghiệp”. Khi đó, việc duy nhất mà mình làm là… ở nhà tiêu tiền, nuôi cá, chơi tennis, chăm cây,... một nhịp sống mà nhiều người có thể mơ ước. Nhưng thực tế, khi những công việc quen thuộc đột ngột dừng lại, cả nhịp sống trước đây của mình cũng thay đổi hoàn toàn.
Sau một thời gian, mình nhận ra rằng việc tiêu tiền hay nghỉ ngơi không phải là mục đích sống của mình. Cảm giác trống rỗng cứ âm ỉ kéo dài, vì những điều đó không mang lại niềm vui thật sự. Mình vốn là một người năng động, quen với cảm giác được làm, được đi đây đi đó giao lưu, và nhìn thấy ý nghĩa từ những gì mình góp phần tạo nên.
Sau mấy tháng ở nhà đến… phát chán, máu kinh doanh của mình lại nổi lên, mình quyết định bước vào hành trình khởi nghiệp lần thứ 3.
Lao vào tăng trưởng không phanh
Trong hành trình tìm kiếm cơ hội mới, mình tham gia triển lãm thực phẩm quốc tế lớn nhất Đông Nam Á - ThaiFex. Tại đây, mình bất ngờ gặp lại dòng sản phẩm Ready-to-eat. Sau khi trải nghiệm và đánh giá, mình nghĩ ngay đây là một hướng đi rất tiềm năng: sản phẩm tiện lợi, chất lượng tốt, giá cả phải chăng và có khả năng điều chỉnh khẩu vị theo từng thị trường.
Mình nhanh chóng làm việc với đối tác để gia công và hoàn thiện sản phẩm. Phía đối tác phản hồi rất nhanh, hỗ trợ từ việc điều chỉnh hương vị đến thiết kế bao bì, dù đơn hàng ban đầu không lớn. (Sau này, mình cũng học lại cách làm đó tại Dh Food: vẫn hỗ trợ in ấn và sản xuất cho cả những đơn hàng nhỏ.)
Sau khi thống nhất mẫu mã và sản phẩm, lô hàng đầu tiên được đưa về Ba Lan. Nhờ các mối quan hệ sẵn có với hệ thống siêu thị, sản phẩm nhanh chóng được đưa lên kệ và nhận được phản hồi tích cực từ người tiêu dùng. Sản phẩm không chỉ phù hợp về khẩu vị mà còn đáp ứng tốt nhu cầu tiện lợi - một yếu tố rất quan trọng tại thị trường này.
Cũng cần phải nói ở đây, thói quen ăn uống của người Ba Lan cũng khá khác biệt so với người châu Á: họ không quen nấu cơm theo cách truyền thống; nếu cần dùng gạo, họ thường mua các túi gạo có lỗ thông hơi để luộc trực tiếp, sau đó vớt ra, xé túi và dùng ngay trên đĩa. Chính vì vậy, những sản phẩm chế biến nhanh, tiện lợi lại càng dễ được đón nhận.
Trong giai đoạn đầu thuận lợi đó, khi kết quả kinh doanh đang tốt và dòng tiền dồi dào, mình bắt đầu mở rộng nhanh hơn. Mình thuê một nhà hàng ngay trung tâm một thành phố lớn, gần nơi mình sinh sống, để phát triển thêm mô hình quán ăn nhằm tận dụng đà tăng trưởng của sản phẩm. Mình có cảm giác như đã trở lại đường đua quen thuộc: chọn được sản phẩm tốt, bán chạy, mở rộng thị trường liên tục. Tiền cứ thế đổ về làm mình càng tự tin hơn nữa.
Tuy nhiên, chính sự tự tin đó khiến mình dàn trải nguồn lực và ít quan tâm đến những biến động của thị trường. Đến một thời điểm sau đó, khi mọi thứ vẫn đang trên đà phát triển, mình vẫn chưa nhận ra rủi ro đang đến gần.
Thuyền lớn ra khơi, gặp bão lớn
Năm 2008, một cuộc khủng hoảng kinh tế bắt đầu từ một quốc đảo nhỏ ở Đại Tây Dương và nhanh chóng lan ra toàn cầu. Ba Lan cũng không nằm ngoài vòng xoáy đó. Giá cả hàng thiết yếu tăng mạnh, thất nghiệp gia tăng, lạm phát leo thang và thu nhập thực tế của người dân giảm sút.
Dòng sản phẩm Ready-to-eat ban đầu bán tốt nhưng sau đó chững lại do sản phẩm còn mới lạ, trong khi giá thành lại cao hơn các sản phẩm tương tự (nhưng phù hợp khẩu vị Ba Lan) được sản xuất trong nước. Hàng tồn kho vì vậy tăng lên, dù đã áp dụng khuyến mãi nhưng vẫn rất khó tiêu thụ. Ngay cả quán ăn châu Á của mình cũng ghi nhận doanh số sụt giảm.
Thay vì thu hẹp quy mô hoặc tiết kiệm chi phí, mình lại nghĩ đến phương án phát triển thêm sản phẩm mới, và lần này là một sản phẩm cũng khá “lạ”: chả giò chiên ăn liền (nem rán).
Do sản phẩm phải trải qua chiên sẵn và tiếp tục tiệt trùng nên bánh phải dày hơn, phần nhân cũng không được tối ưu, khiến chất lượng chưa đạt như mong muốn. Tuy vậy, mình vẫn quyết định đặt sản xuất và nhập về Ba Lan.
Mặc dù chả giò chiên đã khá quen thuộc với người Ba Lan thông qua các quán ăn Việt Nam, đặc biệt là các quán ăn nhanh giá rẻ đang mọc lên, nhưng với các buyer siêu thị thì đây vẫn là sản phẩm quá xa lạ. Trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế, không hệ thống nào đồng ý đưa sản phẩm lên kệ. Khó khăn chồng khó khăn, hàng tồn kho tiếp tục tích lũy và gia tăng.
Cái khó ló cái... dại, vì bướng bỉnh không chịu rời khỏi đường đua, mình chơi liều đầu tư máy móc để tự sản xuất tại Ba Lan. Mục tiêu là giảm chi phí và chủ động phát triển thêm các dòng Ready-to-eat phù hợp khẩu vị địa phương. Ngược lại với kỳ vọng của mình, chi phí vẫn tiếp tục tăng, trong khi doanh thu gần như không có.
Sang năm 2009, mình nhận ra không thể tiếp tục với dòng sản phẩm Ready-to-eat và buộc phải quay lại thị trường phổ biến hơn tại Ba Lan lúc đó: mì ăn liền. Mình trở về Việt Nam để đàm phán với một số nhà sản xuất mì. Nhờ kinh nghiệm và quan hệ thị trường, các đối tác đều sẵn sàng hợp tác, và về cơ bản các điều khoản đã gần như hoàn tất.
Tuy nhiên, vì cái tôi quá lớn, mình không đồng ý ký do một số điều khoản ràng buộc, trong đó yêu cầu mình không được phát triển các sản phẩm có thịt tiệt trùng trong tương lai. Quyết định này khiến cơ hội bị bỏ lỡ.
Công ty hoạt động lay lắt mãi đến cuối năm 2009, gần như toàn bộ tiền mặt dự phòng đã cạn kiệt. Mình chỉ còn lại một số bất động sản nhưng không thể thanh khoản do thị trường khủng hoảng. Công ty rơi vào tình trạng thiếu hụt dòng tiền nghiêm trọng, và mình bắt đầu phải vay mượn từ bạn bè để duy trì hoạt động.
Khi công việc xuống dốc, cuộc sống cá nhân cũng bị ảnh hưởng. Áp lực tài chính khiến mọi mối quan hệ ngày càng căng thẳng. Cuối cùng, chỉ sau 2 năm khởi nghiệp với đầy đủ mọi thứ (tiền - quan hệ - kinh nghiệm), mình mất sạch mọi thứ, thậm chí chất lượng cuộc sống còn tệ hơn cả trước khi bắt đầu.
Lời khuyên nhỏ
Từ cuộc phiêu lưu nhớ đời ấy, mình rút ra một điều rất rõ: khởi nghiệp không phải là cuộc đua tốc độ, mà là cuộc chơi của sự tỉnh táo và bền bỉ. Khi bắt đầu, hãy thật thận trọng, làm từng bước chắc chắn, và đừng vội vàng mở rộng chỉ vì mình có sẵn nguồn lực.
Dù bạn có nhiều tiền hay ít tiền, nguyên tắc vẫn không thay đổi: nếu thiếu kỷ luật và không biết tiết kiệm, khả năng thất bại là rất cao. Thậm chí, càng nhiều tiền thì cái giá phải trả khi thất bại lại càng lớn. Vì vậy, hãy luôn chuẩn bị cho mình một quỹ dự phòng, bắt đầu bằng những thử nghiệm nhỏ để kiểm chứng thị trường. Và đặc biệt, đừng để những thành công trong quá khứ khiến mình trở nên chủ quan hay hành động theo thói quen.
Chúc các bạn hành trình phía trước luôn giữ được sự tỉnh táo và bền vững trong từng lựa chọn.
.png)
.png)
